Backpacken door tropische bestemmingen brengt specifieke gezondheidsrisico’s met zich mee, waarvan malaria een van de bekendste is. Deze infectieziekte heeft wereldwijd een enorme impact en vormt een reëel risico voor reizigers in grote delen van Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Veel backpackers worstelen tijdens hun voorbereiding met vragen over deze ziekte. Moet je overal pillen slikken, hoe herken je de eerste symptomen en wat doe je als je midden in de jungle plotseling hoge koorts krijgt?
Het risico op een besmetting hangt sterk af van de gekozen route, het seizoen en de manier van reizen. Een verblijf in een goedkope bamboehut aan een stilstaand meer brengt totaal andere risico’s met zich mee dan een hotel met airconditioning in een miljoenenstad. Om goed voorbereid op pad te gaan, is het essentieel om te begrijpen hoe de ziekte wordt overgedragen, welke preventiemaatregelen echt werken en waarom snel handelen bij klachten van levensbelang is.
Wat is malaria precies en hoe loop je het op?
Malaria, in het verleden ook wel moeraskoorts genoemd, is een ernstige infectieziekte die wordt veroorzaakt door parasieten van het type Plasmodium. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, is het dus geen virus of bacterie. De ziekte wordt uitsluitend overgedragen door de beet van een besmette malariamug.
Deze specifieke muggensoort, de Anopheles, raakt besmet door bloed te zuigen bij een mens die de parasiet al in zich draagt. Binnen in de mug vermenigvuldigt de parasiet zich. Zodra deze mug vervolgens een volgend, gezond persoon steekt, worden de kiemen van de parasiet via het speeksel van de mug direct in de menselijke bloedbaan geïnjecteerd.
Het is goed om te weten dat muggen steken omdat ze de eiwitten uit menselijk bloed nodig hebben om hun eitjes te kunnen laten rijpen. Daarom zijn het uitsluitend de vrouwtjesmuggen die steken en de ziekte verspreiden. Zodra de parasiet het menselijk lichaam binnenkomt, reist deze eerst naar de lever om zich daar verder te ontwikkelen. Na een aantal dagen of weken komen de parasieten massaal in de bloedbaan terecht, waar ze rode bloedcellen binnendringen en vernietigen. Dit is het moment waarop de patiënt plotseling zwaar ziek wordt.
Waar loop je het meeste risico?
Malaria wordt vaak gezien als een typische tropenziekte, maar dat is historisch gezien onjuist. Vroeger kwam de ziekte ook veelvuldig voor in koudere, noordelijke streken, waaronder delen van Europa. Door grootschalige bestrijdingsprogramma’s, betere waterhuishouding en goede medische voorzieningen is de ziekte in ontwikkelde landen inmiddels volledig verdwenen.
Tegenwoordig concentreert het verspreidingsgebied zich voornamelijk rond de evenaar. De meeste besmettingen vinden plaats in Sub-Sahara Afrika, Zuidoost-Azië en de tropische delen van Midden- en Zuid-Amerika. Dat de ziekte juist daar zoveel slachtoffers maakt, heeft niet alleen te maken met het warme en vochtige klimaat waarin de mug uitstekend gedijt. Armoede speelt een minstens zo grote rol. In veel derdewereldlanden ontbreken de financiële middelen voor effectieve muggenbestrijding en is de toegang tot snelle, goede gezondheidszorg beperkt. Vervuild water in sloppenwijken en stilstaande plassen na een regenseizoen vormen ideale kweekvijvers voor de muggenlarven.
Malariamuggen overleven over het algemeen slecht op grote hoogte. Boven de 2000 meter is het risico op besmetting in vrijwel alle landen nihil. Dit betekent dat je tijdens een trektocht hoog in het Andesgebergte of de Himalaya geen risico loopt, maar zodra je afdaalt naar de jungle aan de voet van de bergen, de situatie direct verandert.
Reistijl en het risico op besmetting
Voor reizigers hangt de kans op een besmetting nauw samen met de manier van reizen. Wie zich verplaatst in bussen met airconditioning en uitsluitend in luxe hotels verblijft, loopt aanzienlijk minder risico dan een backpacker die de gebaande paden verlaat.
Zodra je kiest voor goedkopere guesthouses met open ramen, verblijft in landelijke gebieden of meerdaagse trekkings door de jungle maakt, neemt de kans op muggenbeten drastisch toe. Ook het reisseizoen speelt mee. Tijdens en vlak na het regenseizoen is de muggenpopulatie op zijn grootst, wat het risico op overdracht vergroot. Ongeacht de reistijl blijft het echter cruciaal om preventieve maatregelen te nemen. Eén enkele beet van een besmette mug is voldoende om de ziekte op te lopen.
Symptomen: hoe herken je een malariabesmetting?
Het tijdig herkennen van de symptomen is de belangrijkste stap om ernstige complicaties te voorkomen. Het verraderlijke aan malaria is dat de eerste tekenen sterk lijken op een beginnende, zware griep.
De incubatietijd, de periode tussen de muggenbeet en de eerste symptomen, bedraagt doorgaans tien tot vijftien dagen. Bij sommige varianten van de parasiet kan dit echter oplopen tot enkele maanden. Dit betekent dat je soms pas weken na thuiskomst ziek kunt worden.
Een typische aanval begint vaak met een onbeheersbare koude rilling, waarbij de patiënt hevig klappertandt en het met geen enkele hoeveelheid dekens warm lijkt te krijgen. Dit wordt snel gevolgd door een snelle stijging van de lichaamstemperatuur, vaak tot ver boven de veertig graden. Deze hoge koorts gaat gepaard met barstende hoofdpijn, spierpijn, misselijkheid en soms hevig braken. Je bent op dat moment daadwerkelijk doodziek en tot niets meer in staat; simpelweg rechtop zitten kost al te veel energie. Na enkele uren zakt de koorts, wat resulteert in extreem zweten, waarna de patiënt uitgeput achterblijft. Zonder behandeling herhaalt deze cyclus zich, afhankelijk van de parasietsoort, elke 48 tot 72 uur.
Krijg je tijdens of na een reis door een risicogebied onverklaarbare koorts of griepachtige verschijnselen? Ga er dan nooit vanuit dat het slechts een onschuldig virusje is. Beschouw koorts in of na een verblijf in de tropen altijd als mogelijke malaria totdat een arts via bloedonderzoek het tegendeel heeft bewezen.
Verschillende soorten malaria
Er zijn globaal meerdere vormen van de ziekte te onderscheiden, veroorzaakt door verschillende types van de Plasmodium parasiet. De aard van de ziekte en het patroon van de koortsaanvallen verschillen per type.
De bekendste en meest voorkomende varianten zijn Malariae en Falciparum. De parasiet Plasmodium falciparum is verantwoordelijk voor de meest gevreesde variant: malaria tropica. Dit is de ernstigste vorm van de ziekte. In tegenstelling tot andere varianten, waarbij de koortsaanvallen in een vast ritme komen, is de koorts bij malaria tropica vaak onregelmatig en aanhoudend. Deze vorm is extreem gevaarlijk omdat de parasieten de rode bloedcellen kleverig maken, waardoor ze de kleine bloedvaten in vitale organen zoals de hersenen en nieren kunnen verstoppen. Zonder zeer snelle medische ingreep kan malaria tropica binnen enkele dagen een dodelijke afloop hebben.
Daarnaast bestaan er varianten zoals Plasmodium vivax en Plasmodium ovale. Deze zijn over het algemeen minder acuut levensbedreigend, maar hebben een ander vervelend kenmerk: ze kunnen zich in een soort slaaptoestand in de lever nestelen. Hierdoor kan de ziekte maanden of zelfs jaren na de oorspronkelijke besmetting plotseling weer opvlammen als er geen specifieke nabehandeling heeft plaatsgevonden.
Wat te doen bij vermoedelijke klachten?
Snel handelen is absoluut cruciaal. Mocht je ondanks alle voorzorgsmaatregelen en het eventueel slikken van preventieve pillen toch koorts krijgen in een risicogebied, zoek dan binnen 24 uur medische hulp.
De eerste dagen van de ziekte is de infectie met de juiste medicatie nog relatief eenvoudig en effectief te behandelen. Wacht je te lang, dan neemt het aantal parasieten in je bloed exponentieel toe en wordt het verloop van de ziekte in rap tempo ernstiger.
In vrijwel alle lokale ziekenhuizen en kleine klinieken in risicogebieden is men zeer goed bekend met de ziekte. Ze kunnen door middel van een simpele vingerprik en een snelle bloedtest, de zogenoemde Rapid Diagnostic Test, vaak binnen twintig minuten vaststellen of je besmet bent en om welke variant het gaat. Aan de hand van die uitslag krijg je direct een zware antibioticakuur of specifieke antiparasitaire medicatie voorgeschreven.
Preventie: hoe voorkom je een muggenbeet?
Omdat geen enkel medicijn honderd procent garantie biedt tegen de ziekte, is het voorkomen van muggenbeten altijd de allerbelangrijkste verdedigingslinie. Probeer, hoe lastig dat in een tropisch klimaat ook kan zijn, te allen tijde zo min mogelijk gestoken te worden.
De malariamug heeft een specifiek ritme en is voornamelijk actief in de periode tussen zonsondergang en zonsopgang. Overdag loop je dus vrijwel geen risico op malaria, hoewel je dan weer wel gestoken kunt worden door muggen die knokkelkoorts overbrengen.
Kleding en afweermiddelen
Zodra de schemering invalt, is het raadzaam om je kleding aan te passen. Draag een lange broek, sokken en een trui of shirt met lange mouwen. Muggen worden aangetrokken door donkere kleuren en lichaamsgeur, dus lichtgekleurde, loszittende kleding werkt het beste.
Smeer alle huid die nog onbedekt is royaal in met een sterk insectenwerend middel, bij voorkeur op basis van DEET. Voor tropische bestemmingen wordt vaak een concentratie van dertig tot vijftig procent DEET aangeraden. Breng het middel zorgvuldig aan op enkels, polsen, nek en gezicht, maar vermijd de ogen en lippen.
Gebruik je overdag zonnebrandcrème en blijf je tot na zonsondergang buiten? Smeer dan altijd eerst de zonnebrandcrème op en laat deze minimaal twintig minuten intrekken. Breng daarna pas de DEET aan. Als je het omdraait, vermindert de werking van het anti-muggenmiddel aanzienlijk.
Veilig slapen in hostels en guesthouses
Tijdens het slapen ben je het meest kwetsbaar. Maak daarom altijd gebruik van een muskietennet als de kamer niet volledig is afgesloten. In veel goedkopere hostels en bungalows hangen wel netten, maar deze zitten helaas vaak vol met gaten.
Een voorbereide backpacker neemt daarom altijd een rolletje tape of naald en draad mee om een lokaal net snel te kunnen repareren. Nog veiliger is het om zelf een compact, geïmpregneerd muskietennet in je reistas te stoppen. Deze netten zijn behandeld met een stof die dodelijk is voor muggen zodra ze erop landen. Zorg er bij het ophangen voor dat het net goed onder het matras is ingestopt, zodat muggen niet via de onderkant naar binnen kunnen vliegen.
Slaap je in een kamer met airconditioning, dan is een net vaak overbodig mits er geen muggen in de kamer zijn op het moment dat je de deur sluit. Muggen houden niet van de kou en de sterke luchtstroom van een airco. Ook een hard draaiende plafondventilator direct boven het bed maakt het voor een mug extreem moeilijk om te landen en te steken.
Antimalariamiddelen en voorbereiding
Naast het voorkomen van beten, is het slikken van antimalariamiddelen in veel gebieden sterk aanbevolen. Laat je ruim voor vertrek goed voorlichten door een reizigersarts, GGD of gespecialiseerd vaccinatiebureau. Welk middel het beste bij jou past, hangt af van de exacte bestemming, de duur van de reis, je eigen medische achtergrond en eventuele andere medicijnen die je gebruikt.
Het is belangrijk om te begrijpen dat deze pillen een besmetting niet voorkomen. Ze zorgen er echter voor dat de parasiet zich niet kan vermenigvuldigen in je bloed, waardoor je niet ziek wordt.
Welke pillen passen bij jouw reis?
Er zijn verschillende soorten medicatie op de markt, waarvan Malarone, Lariam en Doxycycline voor Nederlandse reizigers de meest voorgeschreven middelen zijn. Malarone wordt vaak gekozen voor kortere reizen; je begint een dag voor aankomst in het risicogebied en slikt het tot zeven dagen na vertrek. Lariam hoeft daarentegen maar eens per week te worden ingenomen, wat handig kan zijn voor lange backpackreizen, maar het middel staat bekend om mogelijke psychische bijwerkingen zoals levendige dromen of stemmingswisselingen.
Het is cruciaal om de pillen zeer trouw in te nemen, precies volgens het voorschrift. Veel reizigers overlijden helaas nog steeds onnodig door het niet of niet correct innemen van hun medicatie. Stop nooit zomaar met de kuur omdat je je goed voelt of het risicogebied net hebt verlaten; de parasiet kan nog dagenlang in je lever overleven voordat deze toeslaat.
Koop antimalariamiddelen nooit lokaal in Azië, Afrika of Zuid-Amerika als dit niet strikt noodzakelijk is. In veel derdewereldlanden is er een enorme handel in vervalste medicijnen. Deze pillen lijken qua verpakking exact op het origineel, maar bevatten vaak te weinig of helemaal geen werkzame stoffen, waardoor je ongemerkt onbeschermd rondloopt.
Noodbehandeling voor afgelegen gebieden
Als je langere tijd gaat reizen door gebieden waar het risico op malaria relatief laag is, maar de medische voorzieningen zeer ver weg zijn, kan een arts besluiten je een noodbehandeling mee te geven. Dit wordt ook wel stand-by medicatie genoemd.
Je slikt in dat geval geen preventieve pillen, maar neemt een zware kuur mee in je backpack. Krijg je ergens in de jungle onverklaarbare koorts en is er binnen 24 uur geen arts te bereiken, dan start je zelf direct met deze kuur om de vermoedelijke besmetting de kop in te drukken. Zodra je de bewoonde wereld weer bereikt, moet je alsnog direct een arts raadplegen. Dit is een uiterste noodmaatregel en wordt alleen voorgeschreven na een uitgebreid overleg met een gespecialiseerde reizigersarts.
Laat je niet gek maken door alle doemscenario’s. Een keer gestoken worden door een mug betekent echt niet direct dat het misgaat. Maar met de juiste voorbereiding, trouw gebruik van medicatie wanneer voorgeschreven, en consequente bescherming tegen muggenbeten, zorg je ervoor dat je veilig van je reis kunt genieten.